Kimyasal Maddelerin Kullanımındaki ve Depolanmasındaki Riskler

Tehlikeli kimyasallar, hem kimya endüstrisinde hem de pek çok sektörde hammadde ve yardımcı malzeme olarak kullanılmaktadır. Bunların kullanımında ve depolanmasında pek çok hususa dikkat etmek gerekmektedir.

İşletmelerde kimyasal maddeler çeşitli şekillerde depolanır.
         

  • Depo binalarında kapalı şekilde, 
  • Açıkta yer üstünde, 
  • Yeraltı tanklarında, 
  • Yerüstü tanklarında, 
  • Basınçlı kap ve tanklarda

Ülkemizde kimyasal maddelerin depolama koşullarını belirleyen pek çok mevzuat ve standart mevcuttur. Bunlardan bazıları;

  1. Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalısılan İş Yerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkındaki Tüzük,
  2. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik,
  3. Sıvılaştırılmış Petrol Gazlarının (LPG)- Depolama Kuralları – TS 1446
  4. Gaz Oksitleyici Maddelerin Depolanması – TS 11369

Burada yönetmelik ve mevzuatlara tek tek değinilmeyecektir. Ancak referans noktasının bilinmesi açısından yazılmıştır.

Sınıflandırma:

Depolama koşullarına geçmeden önce yanıcı sıvıların sınıflandırılmasından bahsedelim. Yanıcı sıvılar Yangın Yönetmeliği’ ne göre 4 sınıfta toplanmaktadır:

  1. AI Sınıfı : Alev alma noktası 21°C’ den küçük olan sıvılar (benzin)
  2. AII Sınıfı: Alev olma noktası 21°C – 55 °C arasında olan sıvılar (gaz yağı)
  3. AIII Sınıfı: Alev olma noktası 55°C – 100 °C arası olan sıvılar (motorin, fuel oil)
  4. B Sınıfı: Alev alma noktası 21°C’ ın altında olan, 15°C’de suda çözünen veya yanıcı kısımları 15°C’de suda çözünen sıvılardır.

Yönetmeliğe göre, yukarıda adı geçen sıvılarla ilgili genel koşullar şu şekildedir:
 

  • Kendinden alev alma noktasının (tutuşma sıcaklığı) üzerinde ısıtılan AIII sınıfı sıvılar, AI sınıfı olarak kabul edilirler.
  • AIII sınıfı sıvılar dışında olup, depolama yerine göre depolanan miktarı aşağıdaki tabloda verilen değerleri aşan yanıcı sıvı depoları için bildirim zorunluluğu vardır. Miktarlar aşağıda verilen değerlerin üst sınırını aştığında, veya depolanan yerler farklı olduğunda ayrıca itfaiye teşkilatından müsade alması zorunludur.
  • AII ve B sınıfı sıvılar, AI sınıfı sıvılarla beraber depolanıyorsa, 5 litre AII veya B sınıfı sıvı 1 litre AI sınıfı sıvıya esdeger olarak alınacaktır ve toplam miktar buna göre hesaplanacaktır.

Tablo 1 Depolama yerin göre depolanması gereken miktarlar

Şekil 1 Akaryakıt istasyonunda zone ayrımı Yukarıdaki şekilde de görüldüğü gibi bir akaryakıt istasyonunda akaryakıt tankı ile dispenserin içi, ayrıca tank ile dispenser arasındaki tahliye borusu ile araca akaryakıt transferi sağlayan boru içleri Zone 0 olarak kabul edilmektedir. Dolum yapılan bölümün yakın çevresini içine alan bölge Zone 2, diğer bölgeler Zone 3 olarak adlandırılmaktadır.

Tehlike Bölgelerinin Tanımlanması:

Patlayıcı gaz karışımlarının oluşabildiği bölgeler, tehlikeli bölgeler olarak adlandırılmaktadır. BS EN 1127-1 standardı ile Yangından Korunma Yönetmeliği, bu bölgeleri 3 bölüme ayırmıştır: 
 

  • Zone 0 (0. Bölge) : İşletme şartlarında daima patlayıcı karışımı bulunan alanlar (kapların içi, boruların içi vb.)
  • Zone 1 (1. Bölge) İşletme şartları altında ve arıza durumunda patlayıcı karışım oluşabilecek bölgeler (dolum borusu civarı, armatürler vb.)
  • Zone 2 (2. Bölge) : İşletme şartları altında patlayıcı karışımın nadiren oluştuğu bölgeler (tankın yakın çevresi)

Dikkat Edilecek Hususlar ve Alınması Gereken Önlemler:

Kullanımdaki Hususlar:
 

  • Kullanılan kimyasalların MSDS (Material Safety Data Sheet)(GBF-Güvenlik Bilgi Formu)’ i bulunmalı, olmayanlarınki oluşturulmalıdır. Bu formlar kullanılarak kimyasalın LEL, UEL, parlama noktası, tutuşma sıcaklığı vs. değerleri öğrenilerek gereken önlemler buna göre alınmalıdır. (bknz. Endüstride Kimyasalların Kullanımı ve Yangın Riski) 
  • Parlayıcı kimyasalların   kullanıldığı alanlara gaz dedektörleri yerleştirilmelidir. Bu dedektörler, kullanılan maddenin LEL değerine göre ayarlanmalı, ortamdaki karışım oranı LEL değerine ulaşmadan belli bir değerde alarm vermelidir. LEL-UEL aralıklarının, sıcalıkla birlikte arttığı unutulmamalıdır. Örnek; doğalgaz dedektörü, LPG dedektörü, amonyak dedektörü, hegzan dedektörü vs.
  • Tehlikeli bölge ayırımları dikkatli yapılmalıdır. Kullanılacak malzemeler, bölgeye göre seçilmelidir. Buna göre;

Resim 1 Gaz dedektörü

Resim 2 Gaz dedektörü

Resim 3 Ex-proof motor

Resim 4 Ex-proof bir cihaz üzerindeki etiket

Resim 5 Ex-proof armatür

  •  Zone 0 bölgelerinde kullanılan tüm tesisat ve malzemeler ex-proof özellikte olmalı, üzerilerinde “Ex” işareti olmalı ve Zone 0 yazmalıdır.                                            
  •  Zone 1’ de kullanılan malzemeler de ex-proof özellikte, en azından etanj özellikte olmalıdır.
  •  Zone 2’ de kullanılan malzemelerin sıcaklığı ise, kullanılan yanıcı-parlayıcı maddenin tutuşma sıcaklığının % 80’ ine ulaşmayan malzemeler olmalıdır.

Resim 5 Ex-proof armatür

Resim 6 Ex-proof switch

Resim 7 Eş potansiyel bağlantısı

  •  Statik elektrik tehlikesine karşı gerekli önlemler alınmalıdır. Buna göre;
  •  Kullanılan makine, cihaz ve  proseslerin gövde topraklamaları yapılmalıdır.
  •  Makine, cihaz ve proseslerle yapılan çalısmalarda elektriksel baglama (bonding) uygulaması eksiksiz yapılmalıdır. Bu sayede eş potansiyel farkı ortadan kaldırılmalıdır.

Resim 8 Eş potansiyel bağlantısı

Resim 9 Dolum sırasında yapılan seyyar topraklama

Resim 10 Bonding (eş potansiyel bağlantısı yapılmış tanklar)

  • İşletmeye giren kimyasal madde tankerleri giriste seyyar toprak hattına bağlanmalı, dolum esnasında topraklanmalı ve elektriksel baglama islemi yapılmalıdır.

Resim 11 Diyaframlı pompa

Resim 12 Kapalı miks kazanı

Resim 13 Topraklama Levhası

  •  Kimyasalların transferi için kullanılan transfer pompaları, diyaframlı tip olmalıdır. Diyaframlı pompalar;
  • Kuru çalışabilir, sızdırmazlık elemanına ihtiyaç duymaz.
  •  Havayla çalışır, ex-proof özelliklidir. 
  • Hassas sıvıların kimyasal özelliklerini bozmadığı için güvenilirdir.
  •  Yüksek viskoziteli sıvıları rahatlıkla pompalar.

Resim 14 Kimyasalın varilden
kapalı devre sistemle alınması
ve taşındığı çelik bidonlar (Asecos)

  •  Tehlikeli bölümlerin girişlerine bakır topraklama levhaları yerleştirilerek vücuttaki statik elektriğin dengelenmesi sağlanmalıdır. 
  • Pek çok işletmede en büyük yangın riski, miks kazanlarının hemen üzerinde buharlaşan solventin bir kıvılcımla buluşması sonucu infilaka neden olmasıdır. Bu yüzden, buharlaşma yoğunluğunu azaltarak riski minimuma indirmek için buharlaşma alanının daha az olduğu kapaklı ve kendi emiş sistemi olan miks kazanlarının kullanılması daha yararlı olacaktır. 
  • İşletme içinde kullanılan kimyasal maddeler, variller içerisinden pompalı sistemlerle kapalı olarak alınmalıdır. Üretimde kullanılmak üzere çelik bidonlar kullanılmalıdır.

Şekil 2 Yer üstü tank tehlike bölgeleri

Depolamadaki Hususlar:

  1. Yerüstü Tank Depolaması

Boya, parlayıcı madde vs. üretimi yapan işletmelerde yoğun olarak kullanılan bir depolama biçimidir. Kimyasal maddeler, solvent veya yakıtlar yer üstünde tanklar içinde depolanır. Dikkat edilecek bazı hususlar şunlardır:

  • Havuzlama bölgesinde tank dışında yalnızca armatür, boru ve pompalar bulunmalıdır. 
  • Sıvı ve dökülmelere karşı, ayrı bir toplama çukuru bulunmalıdır. 
  • Yerüstü tank depolamalarında tehlike bölgeleri yandaki şekilde olduğu gibidir:

 Tanklar, taşma havuzları içerisine alınmalıdır. Havuzlama hacmi, aynı büyüklükteki tanklar için bir tankın hacmine, farklı hacimlerde ise büyük olanın hacmine eşit olmalıdır.

Resim 15 Yer üstü tank depolaması

Resim 16 Dolum sırasında yapılan seyyar topraklama

Havayla çalışır, ex-proof özelliklidir. 

  • Hassas sıvıların kimyasal özelliklerini bozmadığı için güvenilirdir.
  • Yüksek viskoziteli sıvıları rahatlıkla pompalar.
  • Tank sahası girişlerinde, statik elektrik levhaları bulunmalıdır.
  • Çalışanlar antistatik tabanlı iş ayakkabıları giymelidir. 
  • Parlama noktası düşük sıvıların depolanadığı bölgelerde, araçlara alev tutucu parçalar takılmalıdır.

2. Bina İçinde Depolama

  • Binalar bağımsız ve yangına en az 120 dk. dayanıklı olmalıdır. (kapılar dahil)
  • Depo iç bölümü 1. tehlike bölgesi (zone 1) olarak kabul edilir. Tehlike bölgelerinin tanımlaması, yer üstü tank depolamasında olduğu gibidir.
  • Depolara, yetkili kişiler dışında kişilerin girmesi yasaklanmalı, kapı girişlerinde hem bu yasağı belirten hem de depodaki tehlikeyi tanımlayan güvenlik ve sağlık işaretleri bulunmalıdır.

Resim 17 Uygun olmayan kimyasal depolaması

Resim 18 Diyaframlı pompa  

  • Komşu bölümlere kablo, boru vs. geçişlerindeki boşluklar yanıcı olmayan malzemeler ile yalıtılmalıdır.
  • Depolanan malzemeler yanıcı-parlayıcı nitelikte ise ex-proof sistemler kullanılmalıdır. 
  • İç bölümün havalandırması yeterli düzeyde olmalıdır. Doğal havalandırmanın yetersiz kalması durumunda, iç ortam havasını en az 5 kez değiştirecek bir havalandırma sistemi kurulmalıdır. 
  • Yanıcı-parlayıcı madde depolaması yapılıyorsa depo rafları topraklanmalıdır.

Resim 19 Örnek bir depolama (taşmaya karşı delikli tekne)

Resim 20 Sac tank  

  • Depolamada, polietilen tanklar yerine paslanmaz çelik tanklar kullanılmalıdır. Bu tanklar statik elektriğe karşı topraklanmalıdır. 
  • Kimyasal madde tanklarının alt bölümünde olası taşmalara karşı tekneler yerleştirilmelidir. 
  • Parlayıcı maddelerin depolamasında kendi havalandırma sistemi olan, 120 dak. yangın dayanımı olan çelik dolaplar kullanılmalıdır.

3. Basınçlı Tüp Depolaması 

  • Tüpler güneş ışığından etkilenmeyecek şekilde, sundurma altında ve dik duracak şekilde depolanmalıdır. 
  • Olası devrilmelere karşı sabitlenmelidir.

Resim 21 Basınçlı tüp depolaması

Resim 22 Basınçlı tüp depolaması

  • Boş ve solu tüpler ayrı alanlarda depolanmalıdır.
  • Depolama bölgeleri güvenlik ve sağlık işaretler ile işaretlenmelidir.
  • Özellikle oksijen tüplerine, gres yağı vb. hidrokarbonların bulaştıtılmaması konusunda tüm çalışanlar bilgilendirilmelidir. Hidrokarbon, oksijen ile reaksiyona girerek infilaka neden olmaktadır.

3 – Birarada Depolama Koşulları

İster açık alanda olsun, ister kapalı alanlarda kimyasalların depolanması sırasında birarada depolanamayacak kimyasalların belirlenmesi gerekmektedir.

Aşağıdaki tabloda birarada depolanabilecek ve depolanamayacak kimyasallar görülmektedir:

NOT: İşaretlerin anlamlarını “İş Sağlığı ve Güvenliği Açısından Kimyasallar” bölümünde bulabilirsiniz.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close